Ordbokarbeid ved Universitetet i Bergen

Det leksikografiske emnet Ordkunnskap og norsk ordbokarbeid har som mål å gi studentane brei kunnskap om vitskapsgreinene leksikologi og leksikografi og ferdigheiter i teoretisk og praktisk arbeid innanfor dei to disiplinane. Emnet har vore sett opp ved LLE i tre semester, første gong i 2020. Det blei tilbode i ein tilpassa variant våren 2022, og eit heildigitalt tilbod hausten 2023. Kurset er ope for alle med studierett ved Universitetet i Bergen. Det blir arbeidd med vidare tilpassing av emnet, og det er enno ikkje bestemt når det blir sett opp att.

For sjette år på rad delte ordbokredaksjonane våren 2026 ut stipend til ein mastergradsstudent som skriv oppgåve med leksikografisk relevans. Les meir om stipenda og om korleis du søkjer om 2027-stipenda her. 

Norsk Ordbok, Bokmålsordboka og Nynorskordboka 

Norsk Ordbok (norsk-ordbok.no) er ei historisk ordbok som dokumenterer nynorsk og dei norske dialektene. Standardordbøkene Bokmålsordboka og Nynorskordboka (ordbøkene.no) er mellomstore ordbøker som dekkjer det mest sentrale ordtilfanget i bokmål og nynorsk dei siste 50 åra.  

Redaksjonane til dei tre UiB-ordbøkene ønskjer studentar velkomne til å forske på ord og ordbøker. Innanfor leksikologien og leksikografien kan ein velje mange retningar, som grammatikk, semantikk, pragmatikk, etymologi, uttale, sosiale og geografiske tilhøve, forholdet mellom norm og språkbruk, importord, avløysarord og norvagisering, lemmautval, fraseologi, ordbokbrukarundersøkingar, korpuslingvistikk med meir. 

Ordbøkene og Språksamlingane har eit rikhaldig kjeldemateriale å by på, t.d. ulike korpus, målføresamlingar, Norsk ordbank og Metaordboka. Fleire av forslaga under er eigna for undersøkingar i éi eller fleire av desse ordbøkene og kjeldene. Om du er student på nordisk, kan rettleiing skje i samarbeid mellom tilsette ved nordisk språk og redaksjonane.  

Semantikk og grammatikk 

• Handsaming av konvensjonelle metaforar og metonymiar i ordbøkene. Når blir det gjeve opp at eit ord kan brukast med overført tyding? Nokre tydingar er heilt føreseielege (t.d. kvardag om ‘det vanlege livet’), andre er meir etablerte (balje om ‘båt’), andre igjen mindre etablerte (balkongplass om konkret billettplass på balkong vs. ein stad med god utsikt eller god plassering). 
• Diakron studie av gradbøying. Dansk har vesentleg meir bruk av komparativ og superlativ sjølv for fleirstava adjektiv. Når «forsvann» dette frå norsken? Finst det nokon diakrone forskjellar i monofrastisk og perifrastisk gradbøying? Har dagens språkbrukarar andre intuisjonar enn forfedrane sine? 
• Kor produktive er ulike avleiingsprefiks og -suffiks i norsk? Korleis kan dei kategoriserast, og kva kriterium kan ein bruke for kva for nokre og korleis dei kan ordbokførast?  
• Semantisk forskjell på adjektivsuffikspara -ete og -et, og -et og -a i bokmål. Det første paret er det ein kan kalle ordinære adjektivsuffiks, medan sistnemnde i utgangspunktet er bøyingsaffiks som uttrykkjer perfektum partisipp. Bokmålsordboka har t.d. artikkel på a) hakkete, hakket og b) hakket, hakka. Desse er truleg ikkje heilt parallelle, og det kunne vore interessant å formulere reglar for kva forskjellen er. Bokmålsordboka har også smårutete, smårutet, men ikkje smårutet, småruta, sjølv om det finst mange døme i korpus på sistnemnde. Her kunne ein først gjort ein større korpusstudie for å observere variasjonen i autentisk språkbruk.  

Norsk som andrespråk 

• Bokmålsordboka og Nynorskordboka skal vere gode ressursar også for brukarar som har andre språk enn norsk som førstespråk. Kva særskilde behov har desse brukarane, og i kva grad stettar ordbøkene behova dei har? 

Talemål og normering 

• Det finst ikkje eit norsk standardtalemål, og det ligg ikkje til mandatet til standardordbøkene å peike på éin uttalevariant av ord som meir korrekt enn andre. Kva les brukarane ut av dei sparsame uttaleopplysingane ordbøkene faktisk gjev – og korleis kunne brukarane ønskje seg at ordbøkene gjer greie for uttale?  
• Det er mange facebookgrupper som tek opp lokale ord og uttrykk, av typen «Gamle ord og uttrykk frå...», men òg «Du veit du er frå … « (når du seier det og det). Ein kunne følgje ei eller fleire slike grupper og sjå kva som faktisk blir diskutert. Kjem det fram ord vi ikkje har i samlingane? Kva slags ord blir tekne opp (ordklasse, semantisk felt, samansetningar/avleiingar)? Indikerer dette at det framleis går føre seg ein viss «eigenproduksjon» av lokalt/regionalt ordtilfang? 

Komparative ordbokstudiar 

• Komparativ studie mellom norsk og svensk: Når bruksmarkørar som «nedsättande» og «kan verka stötande» er meir frekvente i Svensk ordbok enn tilsvarande markørar i Bokmålsordboka og Nynorskordboka, kjem det av skilnader i redaksjonspraksis eller skilnader i språkhaldningar? 
• Ordklassesystematikk i dei tre UiB-ordbøkene, særleg ved overlapping (på den eine sida adverb, preposisjonar, subjunksjonar og på den andre sida pronomen, determinativ).  
• Korleis handsamar ordbøkene importord og avløysarord?  

Diakrone studiar 

• Norsk har mange arveord frå norrønt, men korleis kan ordbøkene best gjere greie for ord som fanst i norrønt, men som har kome inn i norsk via dansk?  
• Veksling mellom dei gammalmodige suffiksa -inne og -erske. Kva er dei morfologiske og semantiske vilkåra for at det eine suffikset blir valt framfor det andre? Syerske er veletablert, like eins lærerinne, men kvifor ikkje lærerske og syerinne? 

Praksis i ordbøker 

• Korleis kan Bokmålsordboka og Nynorskordboka handtere geografisk og sosial variasjon i ordpar som boss og søppel?  
• Korleis kan ein best handsame variasjon i idiom og andre faste uttrykk? Kor normative blir ordbokføringane oppfatta?  
• Korleis kan ein organisere bruksdøma i ordartiklar best mogeleg?  
• Korleis kan ordbøkene best handtere valensopplysningar og annan syntaktisk informasjon for verb (gje nokon noko, gje noko til nokon, gje seg, gje opp, gje noko(n) opp, ...)?  
• I Norsk Ordbok er det brukt ein del bruksmarkørar knytt til ulike fagdomene. Ei oppgåve kan vere å undersøkje eit slikt domene og samanlikne dei leksikografiske definisjonane her og i andre ordbøker og dessutan med tilsvarande postar i Termportalen. 

Språkteknologi

Andre tema kan vere relevante for ordbokprosjekta sjølv om dei ikkje direkte handlar om ordbøker og leksikografi, t.d. problemstillingar knytt til språkmodellering og utvikling av språkressursar og -verktøy for norsk. I språkteknologisk samanheng er det stadig behov for fleire og betre ressursar. Dette gjeld mellom anna verktøy for morfologisk og semantisk analyse, vidareutvikling av korpus og kopling mellom eksisterande ressursar. På desse sidene kan du lese meir om kva språkteknologiske ressursar er, og kva dei kan brukast til:

• http://www.elra.info/en/about/what-language-resource/ 
• https://clarin.w.uib.no/
• https://cst.ku.dk/projekter/centralt-ordregister-for-dansk/
• https://www.nb.no/sprakbanken/
• https://sprakbanken.se/

Agnes Wigestrand Hoftun, stipendiat i nordisk språkvitskap ved Universitetet i Stavanger har publisert ein artikkel om bruk av Nynorskordboka (presentert på Euralex 2022): https://euralex.org/publications/consultation-behavior-in-l1-error-correction-an-exploratory-study-in-the-use-of-online-resources-in-the-norwegian-context/

Mottakar av masterstipendet til ordbokprosjekta i 2020, Solveig Helle Jonsbråten, skreiv oppgåva «suffiks- eller ordaktig? Grammatisk og semantisk analyse av -aktig i norsk». Oppgåva finn du her: https://hdl.handle.net/11250/2762970

Mottakar av masterstipendet til ordbokprosjekta i 2021, Sofie Helen Dybdal, skreiv oppgåva «Ingen er funksjonshemmede, det er omgivelsene rundt som er». Oppgåva finn du her: https://hdl.handle.net/11250/3000826

Den eine mottakaren av masterstipenda til ordbokprosjekta i 2022, Vegard Sælen Holtås, skreiv oppgåva «Deilige damer, maskerte menn: Ei triangulerande undersøking av adjektivattributt til dame, kvinne og mann i Norsk aviskorpus (bokmål)». Oppgåva finn du her: https://hdl.handle.net/11250/3071222

Den andre mottakaren av masterstipenda til ordbokprosjekta i 2022, Helge Sverre Nåvik Ulvolden, skreiv oppgåva «Complexity-based Ordering of Suffixes in Norwegian». Oppgåva finn du her: https://hdl.handle.net/11250/3071926

Mottakar av masterstipendet til ordbokprosjekta i 2023, Kimberly Linn Peck Nyborg, skreiv oppgåva «Becoming a Woman, Linguistically: A corpus-based analysis of Norwegian age constructions with lexemes denoting unnamed persons». Oppgåva finn du her: https://hdl.handle.net/11250/3140875

Den eine mottakaren av masterstipendet i 2024, Alexandra Ignateva, undersøkte kor effektive statistiske assosiasjonsmål er for å identifisere sterke norske kollokasjonar og fleirordsuttrykk (MWEs), med særlig omsyn til kor relevante dei er for for leksikografisk arbeid. Oppgåva er ikkje tilgjengeleg via Nasjonalt vitenarkiv. 

Den andre mottakaren av masterstipendet i 2024, Tiril Jåsund Schei, undersøkte forholdet nordmenn har til importord og avløysarane som Språkrådet har promotert gjennom avløysarordlista På godt norsk. Oppgåva finn du her: https://hdl.handle.net/11250/3208658 

Mottakaren av masterstipendet i 2025, Anne Marie Hugøy, skreiv om adjektiv som er brukte biletleg om lukt i dei tre skandinaviske ordbøkene Bokmålsordboka, Den Danske Ordbog og Svensk Ordbok utgiven av Svenska Akademien. Oppgåva finn du her: https://hdl.handle.net/11250/5532740 

Det er for tida ingen ledige stillingar på ordbokprosjekta.